Co zrobić w sytuacji bezpośredniego zagrożenia

Jeżeli czyjeś życie lub zdrowie jest bezpośrednio zagrożone, najważniejsze nie jest pełne wyjaśnienie sytuacji ani przekonanie osoby stosującej przemoc. Pierwszeństwo ma możliwie bezpieczne oddalenie się od zagrożenia i wezwanie służb pod numerem alarmowym 112. W Polsce numer ten służy do zgłaszania sytuacji wymagających natychmiastowej pomocy.

Nie istnieje jeden plan dobry dla każdej osoby. Wyjście, telefon lub widoczna próba szukania pomocy mogą czasem zostać zauważone i zwiększyć ryzyko. Poniższe wskazówki trzeba stosować tylko w zakresie możliwym w danej chwili. Osoba zagrożona nie odpowiada za zachowanie sprawcy ani za to, że w stresie nie wykonała wszystkich kroków.

Jak rozumieć bezpośrednie zagrożenie

Bezpośrednie zagrożenie może obejmować trwający atak, duszenie, pozbawienie wolności, wymuszenie seksualne, groźbę poważnego skrzywdzenia, użycie lub dostęp do broni, niebezpieczne niszczenie otoczenia, próbę porwania, ciężkie zaniedbanie osoby zależnej albo sytuację, w której dziecko jest narażone na natychmiastową krzywdę.

Nie trzeba mieć pewności, że groźba zostanie spełniona. Jeśli zachowanie, wcześniejsza historia, dostępne środki lub stan osoby wskazują na realne ryzyko, warto potraktować obawę poważnie. Dyspozytor i służby ocenią rodzaj potrzebnej interwencji. Osoba dzwoniąca powinna opisać fakty, a nie udowadniać przestępstwo.

Pierwszy krok: zwiększ dystans, jeśli to możliwe

Jeśli można odejść bez zwiększania zagrożenia, warto skierować się do miejsca, w którym są inni ludzie, możliwe jest wyjście i wezwanie pomocy. Może to być mieszkanie zaufanej osoby, otwarta placówka, sklep, recepcja albo inne dostępne miejsce. Nie trzeba wracać po rzeczy, jeśli wiąże się to z ryzykiem.

Gdy wyjście nie jest możliwe, pomocne może być przemieszczenie się bliżej wyjścia i z dala od miejsc, w których znajdują się niebezpieczne przedmioty, o ile da się to zrobić bez zwracania uwagi. Nie należy podejmować walki o telefon lub klucze, jeżeli może to doprowadzić do poważniejszego ataku. Najbezpieczniejsza reakcja zależy od układu miejsca i zachowania sprawcy.

Wezwij pomoc pod numerem 112

Po połączeniu warto zacząć od dokładnego miejsca zdarzenia, ponieważ rozmowa może zostać przerwana. Następnie należy krótko powiedzieć, co dzieje się teraz, kto jest zagrożony, czy są obrażenia, dzieci lub osoby zależne, czy ktoś jest zamknięty oraz czy osoba stosująca przemoc ma broń lub inny niebezpieczny przedmiot.

Warto odpowiadać na pytania dyspozytora i nie kończyć rozmowy, dopóki nie zaleci inaczej. Jeśli bezpieczne mówienie nie jest możliwe, trzeba wykorzystać najbezpieczniejszą dostępną możliwość wezwania pomocy, na przykład telefon innej osoby. Nie należy zakładać, że urządzenie jest prywatne tylko dlatego, że zna się jego kod.

Jak przekazać informacje bez długiej opowieści

Najważniejsze informacje to adres lub możliwie dokładna lokalizacja, charakter zagrożenia, liczba osób, obrażenia, obecność dzieci, dostęp do broni i kierunek odejścia sprawcy, jeśli opuścił miejsce. Można powiedzieć, że osoba boi się o życie lub zdrowie. Nie trzeba używać specjalistycznych określeń ani porządkować całej historii relacji.

Jeśli wcześniejsze zdarzenie zwiększa ryzyko, na przykład dochodziło do duszenia, gróźb zabójstwa, śledzenia lub naruszania zakazów, warto to krótko podać. Dyspozytor może zadawać szczegółowe pytania, aby dobrać reakcję. Pytania nie oznaczają, że nie wierzy osobie zgłaszającej.

Gdy zagrożone są dzieci

Jeśli można bezpiecznie opuścić miejsce, nie należy zostawiać dzieci z osobą stwarzającą bezpośrednie zagrożenie. Trzeba poinformować służby, ile dzieci jest obecnych, gdzie przebywają i czy któreś potrzebuje pomocy medycznej lub dostosowanego sposobu komunikacji.

Dziecko nie powinno być proszone o rozdzielanie dorosłych, zabieranie niebezpiecznego przedmiotu ani zbieranie dowodów. Jeśli wcześniej ustalono prosty plan, może wiedzieć, dokąd przejść i którego dorosłego powiadomić. Po zdarzeniu potrzebuje jasnej informacji, że nie odpowiada za przemoc i dobrze zrobiło, szukając bezpieczeństwa.

Gdy zagrożona jest osoba zależna

Senior, osoba z niepełnosprawnością, przewlekłą chorobą lub trudnościami poznawczymi może potrzebować pomocy w wyjściu, komunikacji, zabraniu leku lub urządzenia wspomagającego. Zgłaszając zdarzenie, warto podać te potrzeby, aby służby mogły przygotować odpowiednie wsparcie.

Nie należy zakładać, że osoba zależna nie rozumie sytuacji lub nie ma własnego zdania. Trzeba komunikować się bezpośrednio, prostym językiem i pozostawić jej możliwie duży udział w decyzjach. Jeśli pilne zagrożenie wymaga działania zastępczego, powinno ono służyć ochronie i być możliwie najmniej ograniczające.

Osoba z ograniczoną możliwością komunikacji

Bariera językowa, trudność mówienia, niesłyszenie, niepełnosprawność lub silny stres mogą utrudnić zgłoszenie. Jeśli jest dostępna zaufana osoba, może pomóc przekazać podstawowe informacje, ale nie powinna odpowiadać za osobę w sprawach, które ta może zakomunikować sama.

Warto mieć przy sobie zapis najważniejszych potrzeb, leków i sposobu komunikacji, jeśli jest to bezpieczne. W nagłym zdarzeniu nie należy rezygnować z wezwania pomocy tylko dlatego, że opis nie będzie pełny. Lokalizacja i prosty komunikat o zagrożeniu są ważniejsze niż doskonała relacja.

Gdy urządzenie może być monitorowane

Połączenia, lokalizacja, współdzielone konta i powiadomienia mogą ujawniać aktywność. Jeśli istnieje taka obawa, bezpieczniejsze może być skorzystanie z telefonu zaufanej osoby lub urządzenia, do którego osoba kontrolująca nie ma dostępu. Nie należy jednak opóźniać wezwania służb w bezpośrednim zagrożeniu z powodu braku idealnie bezpiecznego urządzenia.

Nagłe wyłączenie lokalizacji, zmiana hasła albo usunięcie aplikacji może zostać zauważone. Takie zmiany lepiej planować po ustaniu natychmiastowego zagrożenia, chyba że są konieczne do ochrony w danej chwili. Tryb prywatny przeglądarki nie zapewnia pełnej niewidoczności dla właściciela konta, urządzenia lub sieci.

Nie konfrontuj sprawcy w imieniu osoby zagrożonej

Świadek może chcieć wejść między osoby, odebrać niebezpieczny przedmiot albo zagrozić sprawcy konsekwencjami. Bez oceny sytuacji może to zwiększyć ryzyko dla wszystkich. Bezpieczniej jest wezwać służby, przekazać dokładne informacje i pomóc osobie przejść do bezpiecznego miejsca, jeśli jest to możliwe.

Nie należy informować sprawcy, kto dokonał zgłoszenia, gdzie osoba się udała ani jakie ma plany. Po interwencji nie warto podejmować samodzielnych negocjacji dotyczących powrotu po rzeczy. Każdy kontakt powinien uwzględniać ryzyko odwetu.

Jeśli sprawca opuścił miejsce

Odejście sprawcy nie zawsze kończy zagrożenie. Może wrócić, śledzić lokalizację lub próbować kontaktu przez inne osoby. Warto nadal przekazać służbom, co się wydarzyło, dokąd prawdopodobnie poszedł, czy ma klucze, dostęp do pojazdu, kont lub urządzeń i czy wcześniej zapowiadał powrót.

Nie należy wychodzić, aby go szukać ani odpowiadać na prowokujące wiadomości. Jeżeli to bezpieczne, można pozostać z zaufaną osobą i ustalić kolejne kroki ze służbami. Bezpieczeństwo po zdarzeniu wymaga czasem innego miejsca pobytu lub zmiany sposobu kontaktu.

Pomoc medyczna

Uraz może wymagać pilnej oceny nawet bez wyraźnego śladu. Szczególnie niepokojące są trudności w oddychaniu, utrata przytomności, uraz głowy, duszenie, silny ból, krwawienie, możliwa ciąża, użycie substancji lub pogorszenie stanu osoby przewlekle chorej. Informację o objawach trzeba przekazać dyspozytorowi.

Osoba ma prawo opisać personelowi, jak doszło do urazu. Dokumentacja medyczna może później mieć znaczenie, ale jej głównym celem jest właściwa pomoc. Nie należy odkładać leczenia po to, aby najpierw zebrać inne dowody ani zmuszać osoby do badania poprzez nacisk bliskich.

Co może zrobić Policja

Zgodnie z aktualnymi informacjami Policji funkcjonariusze oceniają bezpieczeństwo na miejscu, mogą wezwać pomoc medyczną, zebrać informacje i sporządzić dokumentację. W warunkach określonych prawem mogą zatrzymać osobę stwarzającą bezpośrednie zagrożenie oraz zastosować środki ochronne dotyczące mieszkania, zbliżania się lub kontaktowania.

Procedura Niebieskie Karty może zostać wszczęta przez uprawnionych przedstawicieli instytucji na podstawie uzasadnionego podejrzenia przemocy domowej i nie wymaga zgody osoby doznającej przemocy. Nie jest jednak zamiennikiem wezwania alarmowego. W sytuacji trwającego zagrożenia należy dzwonić pod 112.

Po przyjeździe służb

Warto opisać konkretne zachowania, obrażenia, groźby, dostęp do broni, obecność dzieci i wcześniejsze zdarzenia zwiększające ryzyko. Jeśli bezpieczne mówienie przy sprawcy nie jest możliwe, można poprosić o rozmowę osobno. Należy powiedzieć o potrzebie tłumacza lub innym sposobie komunikacji.

Stres może utrudniać chronologię. Nie trzeba pamiętać wszystkiego w idealnej kolejności. Ważne, aby nie ukrywać bezpośredniego zagrożenia z obawy, że sytuacja zostanie uznana za zbyt poważną. Dalsze decyzje można podejmować po przywróceniu podstawowego bezpieczeństwa.

Najpotrzebniejsze rzeczy nie są ważniejsze od życia

Telefon, dokument tożsamości, potrzebne leki, klucze i podstawowe rzeczy mogą ułatwić kolejne godziny. Jeśli są pod ręką i można je zabrać bez opóźnienia lub konfrontacji, warto to zrobić. Nie należy jednak wracać po torbę ani przeszukiwać mieszkania, gdy zwiększa to ryzyko.

Brak dokumentu czy pieniędzy nie odbiera prawa do wezwania pomocy. Wiele spraw można rozwiązać później z pomocą odpowiednich instytucji. Osoba, która wyszła bez przygotowania, nie popełniła błędu. Reakcja w zagrożeniu ma służyć przetrwaniu, nie wykonaniu idealnej listy.

Zwierzęta i inne zależności

Groźby wobec zwierzęcia mogą zatrzymywać osobę w niebezpiecznym miejscu. Jeśli możliwe jest bezpieczne zabranie zwierzęcia bez konfrontacji, warto uwzględnić je w planie. Jeżeli nie, informację o zagrożeniu trzeba przekazać służbom i nie wracać samodzielnie w trakcie trwającego kryzysu.

Podobnie należy powiedzieć o osobie chorej, seniorze lub dziecku pozostającym na miejscu. Zależność nie jest wymówką, lecz ważnym elementem oceny bezpieczeństwa. Plan pomocy musi obejmować osoby i istoty, wobec których sprawca może stosować odwet.

Gdy osoba nie chce od razu składać pełnego zawiadomienia

W bezpośrednim zagrożeniu można wezwać pomoc, nawet jeśli osoba nie jest gotowa zdecydować o wszystkich dalszych krokach. Służby mają własne obowiązki wynikające z oceny sytuacji, zwłaszcza gdy zagrożone są dzieci lub zachodzi podejrzenie przestępstwa ściganego z urzędu.

Osoba wspierająca nie powinna uzależniać pomocy od natychmiastowego podjęcia określonej procedury. Może jednak jasno powiedzieć, że w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia wezwie służby. Taka granica powinna być wyjaśniona spokojnie, bez obwiniania.

Co robić w pierwszych godzinach po zdarzeniu

Po ustaniu natychmiastowego zagrożenia warto pozostać w miejscu, którego sprawca nie może łatwo kontrolować, jeśli jest to możliwe. Pomocne może być ustalenie jednej zaufanej osoby, bezpiecznego kanału kontaktu, potrzeb medycznych, opieki nad dziećmi i sposobu odzyskania podstawowych rzeczy.

To nie jest dobry moment na samodzielną mediację ani spotkanie w celu wyjaśnienia. Ryzyko może zmieniać się po interwencji lub rozstaniu. Dalsze kroki powinny uwzględniać plan bezpieczeństwa, wsparcie prawne i lokalne możliwości, ale nie muszą zostać rozstrzygnięte od razu.

Zagrożenie w miejscu publicznym lub transporcie

Jeśli zdarzenie ma miejsce w sklepie, urzędzie, pojeździe lub na ulicy, warto skierować się do personelu, kierowcy, ochrony albo grupy ludzi i jasno poprosić o wezwanie 112. Zamiast ogólnego wołania można zwrócić się do konkretnej osoby: proszę zadzwonić po pomoc i podać naszą lokalizację. Zwiększa to szansę reakcji.

Nie należy wysiadać w odosobnionym miejscu tylko po to, aby uniknąć sceny, jeżeli osoba grożąca podąża za osobą zagrożoną. Bezpieczniejsze może być pozostanie w widocznym miejscu z personelem i oczekiwanie na służby. Świadkowie mogą zapisać to, co widzieli, bez publikowania nagrań i danych w Internecie.

Gdy nie znasz dokładnego adresu

Podczas wezwania pomocy można podać nazwę ulicy, numer drogi, przystanek, charakterystyczny budynek, piętro, wejście lub kierunek przemieszczania. Warto włączyć lokalizację dla własnej orientacji, jeśli jej użycie jest bezpieczne, ale nie należy tracić czasu na idealne ustalenie współrzędnych.

Jeżeli zgłaszający słyszy przemoc za ścianą i nie zna numeru mieszkania, powinien powiedzieć dyspozytorowi, z którego kierunku dochodzą dźwięki, jakie wejście i piętro może być właściwe oraz czy zna nazwisko. Nie wolno wchodzić samodzielnie do lokalu w celu potwierdzenia.

Gdy zagrożenie pojawia się podczas przekazywania dziecka

Przekazywanie dziecka między opiekunami może stać się momentem groźby, śledzenia lub próby uprowadzenia. Jeśli sytuacja jest bezpośrednio niebezpieczna, trzeba przejść z dzieckiem do miejsca z innymi ludźmi i wezwać 112. Dziecko nie powinno być używane jako posłaniec ani proszone o wybór strony.

Po zdarzeniu dalsze przekazania mogą wymagać zmiany miejsca, obecności uprawnionej osoby lub konsultacji prawnej. Bliski nie powinien samodzielnie wymyślać rozwiązania sprzecznego z obowiązującymi decyzjami, ale też nie może ignorować bezpośredniego zagrożenia. Służbom należy przekazać istniejące ustalenia i aktualne zachowanie.

Gdy ktoś obawia się, że może skrzywdzić drugą osobę

Osoba zauważająca narastające napięcie, groźby lub impuls do użycia siły powinna przerwać kontakt i oddalić się bez śledzenia, blokowania wyjścia ani zabierania telefonu. Powinna zrezygnować z dostępu do broni i innych niebezpiecznych przedmiotów oraz szukać pilnej pomocy, zanim dojdzie do ataku.

Alkohol, substancje, stres i kryzys nie usprawiedliwiają przemocy. Nie należy wymagać od zagrożonej osoby, aby uspokajała sytuację. Odpowiedzialność obejmuje bezwarunkowe zatrzymanie zachowania i skorzystanie ze wsparcia ukierunkowanego na bezpieczeństwo innych.

Jeśli nie masz pewności, czy sytuacja jest alarmowa

Można opisać dyspozytorowi dokładne zachowanie i obawę zamiast samodzielnie rozstrzygać poziom zagrożenia. Nie należy czekać na widoczny uraz, gdy ktoś jest duszony, zamknięty, grozi bronią lub nie daje oznak bezpiecznego kontaktu. Służby dobierają reakcję na podstawie przekazanych informacji.

Co warto zapamiętać

W bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia należy, jeśli to możliwe, zwiększyć dystans, przejść do bezpiecznego miejsca i zadzwonić pod numer 112. Najpierw podaje się lokalizację, a następnie opisuje trwające zagrożenie, obrażenia, dzieci, osoby zależne i dostęp do broni.

Nie trzeba mieć pewności prawnej ani pełnej dokumentacji. Nie należy wracać po rzeczy, konfrontować sprawcy lub zbierać dowodów kosztem bezpieczeństwa. To, że osoba zamarła, podporządkowała się lub nie wykonała wszystkich zaleceń, nie czyni jej odpowiedzialną za przemoc.

Źródła

• Gov.pl: pomoc dla osób dotkniętych przemocą domową
• Ministerstwo Sprawiedliwości: działanie w zagrożeniu życia lub zdrowia
• Policja: przemoc domowa i reakcja służb
• Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej, tekst ujednolicony